Barca Velha, een uitzonderlijke wijn, een unieke degustatie


door Kris, 04 februari 2017

Afgelopen donderdag had ik de eer om in een klein restaurant in Porto, een unieke degustatie bij te wonen van dé Portugese icoonwijn bij uitstek: Barca Velha.
Uniek mag in dit geval letterlijk genomen worden.

Barca Velha ontstond in 1952. Het was de realisatie van de droom van Fernando Nicolau de Almeida, toenmalig wijnmaker bij portohuis A.A. Ferreira. Hij bezocht enkele jaren daarvoor de grote wijnkastelen van Bordeaux en wou bij thuiskomst in de Douro een wijn maken met een gelijkaardige grandeur als wat hij in Frankrijk had geproefd.
Nicolau de Almeida maakte zijn ambitie waar en zijn wijn verwierf inmiddels de hoogste sterrenstatus, mede omdat hij het uitzonderlijke niveau ervan zo zeer beschermde dat er tot vandaag maar 18 oogsten goed genoeg werden bevonden om een Barca Velha voort te brengen.

Enkele maanden geleden werd de 18de Barca Velha (van de oogst 2008) aan het publiek voorgesteld en het was voor de Brand Ambassador van Casa Ferreirinha de aanleiding om 14 Portugese verzamelaars te zoeken die elk een andere jaargang van de wijn konden meebrengen. Een week geleden belde hij mij om te vragen of ik de 15de proever aan de tafel wilde zijn. Niet veel later was mijn vliegticket geboekt.
Nooit eerder kwamen zoveel jaargangen van deze stilaan onbereikbare wijn op de proeftafel. 14 Barca Velhas, dat betekende alle jaargangen met uitzondering van de 4 eerste uit de jaren 1950, omdat daar nu eenmaal amper nog flessen van circuleren. Natuurlijk zou ik daar wel even voor naar Porto vliegen.

En natuurlijk wil ik daar ook wel even een blogpost over schrijven; niet zozeer om u te verlekkeren met uitgebreide proefnotities – ik ben daar geen held in, in het nauwgezet beschrijven van een wijn en me dunkt is de magie van de allergrootste wijnen moeilijk te vatten in een proefnotitie.  
Maar ik wil vooral het verhaal van Barca Velha even vertellen omdat het onlosmakelijk verbonden is met de prachtige geschiedenis van Dona Antonia Ferreira, de vrouw die in de 19de eeuw in haar eentje de krijtlijnen uittekende voor het portwijnlandschap zoals we dat vandaag kennen, omdat Barca Velha vervolgens aan de basis lag van de hele wijnrevolutie in de Douro en omdat uit die ene wijn het fantastische assortiment van Casa Ferreirinha zou groeien. Als de icoonwijn zelf niet meer voor iedereen is weggelegd omdat de productie beperkt is en de prijs niet mals, dan komen uit dezelfde kelder wel een aantal andere wijnen die uw kelder helemaal doen opfleuren.

“Quem não sonha, não existe.”
Het verhaal van Barca Velha begint zowat een jaar voor de eerste druiven geplukt zouden worden, in de winter van 1951. Fernando Nicolau de Almeida bestelt bij een conservenfabriek in de vishaven van Porto enkele vrachtwagenladingen vol ijsblokken. De blokken moeten elk 1m3 groot zijn en midden september 1952 afgeleverd worden op Quinta do Vale Meão in de Douro Superior.
Gelet op de ontoegankelijkheid van de Douro in die dagen is het een absurd plan, maar het ijs is noodzakelijk om de droom van Nicolau de Almeida te realiseren. In de Douro is in die dagen immers nog geen elektriciteit en dus is het ijs de enige manier om voor een vorm van koeling te zorgen. Die is nodig om de temperatuur van het gistende sap onder controle te houden. Loopt de temperatuur te hoog op, gaat alle frisheid en finesse in de wijn verloren.

Het ijs is maar één van vele creatieve oplossingen die Nicolau de Almeida bedenkt om zijn wijn te maken, maar uiteindelijk lukt hij in zijn opzet en weet hij zijn Barca Velha te bottelen. Zo geeft hij een nieuwe start aan de productie van niet-versterkte wijnen die in de 2 eeuwen ervoor helemaal verdween door het grote succes van de portwijnen. De kwaliteit van Barca Velha en de inzichten van Nicolau de Almeida zouden vanaf de jaren 1980 een nieuwe generatie pioniers inspireren en leiden tot de veelzijdigheid die vandaag in de Douro nog elk jaar groeit en van de streek een haast onuitputtelijke bron van boeiende wijnen heeft gemaakt.

Geen Barca Velha zonder Dona Antonia
De naam van de wijn is een verwijzing naar het oude bootje dat vlakbij de wijngaarden dienst deed om de bewoners over de rivier te zetten. En die wijngaarden waren niet lukraak gekozen. Barca Velha kon voor Nicolau de Almeida maar op één plaats gemaakt worden en dat was op Quinta do Vale Meão, een imposant domein gelegen in het uiterste oosten van de Douro-vallei.

De aanplant van wijngaarden op Vale Meão was de laatste verwezenlijking van Dona Antonia Adelaida Ferreira. Deze sterke vrouw kreeg, midden de 19de eeuw, de leiding over het zieltogende portohuis van haar familie. Ze zou het omvormen tot één van de machtigste producenten en met voorsprong de grootste grondbezitter in de regio worden. De lijst van domeinen die ze tijdens haar carrière voor de familie Ferreira wist te verwerven is ronduit verbluffend. Vargellas, Vallado, Vesuvio, het zijn maar enkele van de quintas die in de 20ste eeuw wereldfaam zouden verwerven bij portoliefhebbers.
In één moeite wierp ze zich ook op als de grote mecenas in de streek, onder meer door het bouwen van scholen, parken en andere faciliteiten voor de lokale bevolking.

In 1877 kocht Dona Antonia zo ook 300ha grond van de gemeente Vila Nova de Foz Cõa in de Douro Superior. Haar ambitie was om er van nul een modelwijngaard op te bouwen. Het project werd pas 1 jaar voor haar dood in 1896 voltooid, maar zo werd Quinta do Vale Meão geboren en zou tot op heden in handen blijven van de nazaten van Dona Antonia.

De droom zorgvuldig gekoesterd
Om de hoge kwaliteitstandaard te vrijwaren werd Barca Velha in de daaropvolgende jaren lang niet altijd op de markt gebracht. Als er ook maar de minste twijfel bestond tijdens de vele proefsessies die de wijn tijdens zijn rijping onderging, werd er geen Barca Velha gedeclareerd.
Om deze strenge kwaliteitseisen te kunnen volhouden werd in 1962 een tweede wijn geïntroduceerd met de naam Reserva Especial. De wijnen die net niet de meet haalden, kregen zo alsnog een verdiende ereplaats, maar ook voor deze tweede wijn waren de vereisten hoog. De jaargang 2007 die nu op de markt is, is ook pas de 16de Reserva Especial.

De werkwijze die vandaag nog steeds gehanteerd wordt, is heel duidelijk: van bij de oogst weet de wijnmaker meteen of het potentieel voor een grote wijn aanwezig is en worden de beste druiven desgevallend apart gehouden. Een potentiële Barca Velha rijpt dan 24 maanden op houten vaten. Is de wijn dan nog 100% overtuigend wordt hij in een Bourgogne-fles gebotteld - alle andere wijnen van Casa Ferreirinha komen in Bordeaux-fles op de markt. De wijn wordt vervolgens minimaal 5 jaar op fles gerijpt en pas dan komt de definitieve beslissing, Barca Velha of Reserva Especial.

De keuze tussen de twee is niet simpel. Behalve het vrijwaren van het icoon, is er vandaag ook het kostenplaatje dat een rol speelt. De marktprijs van Reserva Especial ligt momenteel op 130 EUR voor een fles, die van Barca Velha op meer dan het dubbel. Het gaan dan wel niet om een heel grote productie (van de recentste Barca Velha kwamen er slechts 18.000 flessen op de markt maar meestal ligt het aantal tussen 25.000 en 30.000), door de hoge prijs loopt het totaal toch snel op. Je kan je voorstellen dat de CEO van het bedrijf toch even dubbel checkt bij de wijnmaker als die zinnens is te declasseren.

Tijdens de 65 jarige geschiedenis van Barca Velha veranderde er heel veel, maar Nicolau de Almeida bouwde ook evenveel continuïteit in om zijn geesteskind te beschermen. Sinds het begin hadden slechts 3 personen de eindverantwoordelijkheid. Fernando overzag zelf de eerste 12 oogsten (1952, 1953, 1954, 1957, 1964, 1965, 1966 e 1978, 1981, 1982, 1983 e 1985). José Maria Soares Franco, al sinds 1978 zijn rechterhand, nam de oogsten 1991, 1995 en 1999 voor zijn rekening en de huidige wijnmaker, Luis Sottomayor, al vanaf 1989 bij het Barca Velha-ritueel betrokken, tekende voor de 2000, 2004 en 2008.

De druiven voor Barca Velha kwamen nooit uitsluitend van Vale Meão. Om de perfecte balans tussen intensiteit en elegantie in zijn wijn te krijgen, gebruikte Nicolau de Almeida ook druiven van hoger gelegen wijngaarden elders in de Douro. In 1987 werd A.A. Ferreira overgenomen door Sogrape Vinhos. Vanaf dan werd geleidelijk meer beroep gedaan op druiven afkomstig van Quinta da Leda, enkele kilometers verder stroomopwaarts.
In 2000 verhuisde ook de productie naar Leda omdat de overname door Sogrape gepaard ging met de overname van Vale Meão door Francisco Olazabal, één van de nazaten van Dona Antonia. Quinta do Vale Meão ging zo een eigen leven leiden en behoort intussen ook tot de topreferenties in de Douro.

De degustatie van donderdag 2 februari 2017
Tot slot wil ik u toch nog even een kort verslag meegeven van de degustatie en vooral ook warm maken om eens de andere wijnen van Ferreirinha te ontdekken.
De wijnen werden geproefd in reeksen van drie en telkens geserveerd bij een gerecht. Per slot van rekening waren de Ferreirinha-wijnen altijd al bedoeld als gastronomische wijnen. De huidige wijnmaker, Luis Sottomayor, volgt nog steeds het voorbeeld van zijn leermeester en proeft de wijnen altijd bij het eten. Ze moeten niet alleen lekker zijn, ze moeten ook een meerwaarde aan tafel brengen.
Eerst kwamen 1964, 1965 en 1966 in het glas waarbij die laatste meteen de grootste indruk van de avond maakte.
1966 toont een levendigheid die onbeschrijfelijk is en lijkt haast onverslijtbaar. In een blinde degustatie zou vermoedelijk niemand de wijn zo oud inschatten. Dat hij bovendien perfect harmonieus is, spreekt voor zich.
1965 had het daarnaast best moeilijk. De wijn was veel opener dan de 1966 maar toonde ook de meest evolutieve aroma’s. Hij was niet vermoeid en zou waarschijnlijk op zich heel indrukwekkend ogen, maar in de vergelijking had hij het moeilijker.
1964 volgde dan weer in de voetsporen van 1966, maar zonder dat tikkeltje magisch ‘sterrenstof’.

In de reeks 1978, 1981 en 1982 was de 78 de winnaar. Het verbaasde me enigszins omdat ik al een paar uitzonderlijke flessen van 1982 had geproefd, maar vermoedelijk was de fles van donderdag niet de beste. 1981 bleef tussen de andere twee wat op de vlakte.

Ook de 1983 wist niet helemaal te overtuigen. 1985 was dan weer een heel aangename verrassing en proefde fantastisch. 1991 was even heerlijk om te drinken en na de degustatie vernam ik dat we mogelijk nog wat flessen van die jaargang zouden kunnen kopen! De fles van 1995 was niet optimaal bewaard en 1999 en 2000 kwamen dan weer wat zwaar over. Mogelijk proeven ze binnen enkele jaren heel wat beter.
2004 was dan weer in heel goede doen en toonde zich verrassend elegant.

En tot slot was er de huidige jaargang 2008. Tussen zijn voorgangers kwam hij logischerwijs hyperjong over, maar ik twijfel er geen seconde aan dat hij op termijn mijn grote verwachtingen zal inlossen. De andere wijnen van Ferreirinha van 2008 hebben de voorbije jaren immers al laten zien hoe goed de oogst over de hele lijn was. Of het nu gaat om het kleinste broertje uit de familie, Esteva, of om zijn grotere broers Vinha Grande en Quinta da Leda, alle flessen van 2008 waren en zijn uitmuntend. En daarmee nodig ik u dus meteen ook uit om die andere cuvees van het huis te ontdekken. We hebben weliswaar geen 2008 meer beschikbaar, maar bij de jongere exemplaren zitten ook heel wat pareltjes. U vindt het hele aanbod hier.

En wat Barca Velha zelf betreft, we kregen van de 2008 een allocatie van slechts 102 flessen voor België. Daarvan is nog iets minder dan de helft beschikbaar op aanvraag.

Hopelijk bezorgen de wijnen van Casa Ferreirinha u binnenkort ook heel wat proefplezier.

Kris Jeuris