Naar aanleiding van een recente groepsreis richting Porto en de Douro schreef ik nog eens de geschiedenis van de wondere wijnen uit de regio neer. Ik deel die hier graag met je. We beginnen in aflevering 1 met 'Facts & Figures'' zodat we weten waarover we spreken én het verhaal van het prille begin.
Beste reiziger,
In deze gids neem ik je mee naar de ‘wine lodges’ van Vila Nova de Gaia waar ruim 200 jaar geleden een nieuw soort wijn ontstond die de wereld zou veroveren: vinho do porto, oftewel versterkte wijn uit de Dourovallei. Ik vertel je graag de boeiende geschiedenis van het ontstaan en de evolutie ervan, vertrekkend van één van de toonaangevende producenten, het familiebedrijf Niepoort.
Nadat de portokelders hun geheimen hebben prijsgegeven, trekken we stroomopwaarts de Dourovallei in. Daar ontdekken we de prachtige wijngaarden die aan de basis liggen van de porto’s, maar die tegenwoordig ook witte en rode wijnen van wereldniveau voortbrengen.
Alle wijnmakers die we zullen ontmoeten leerde ik al 25 jaar geleden kennen en we zijn al even lang exclusief invoerder van hun wijnen in België.
Veel lees- en vooral veel proefplezier gewenst.
Kris Jeuris
zaakvoerder van The Portugal Collection
We starten deze gids met wat ‘Facts & Figures’ over de Douro en de wijnen/porto’s die er gemaakt worden :
Ø Totale oppervlakte van de regio Douro: 250.000ha
Ø Totale aanplant wijngaarden: 46.000ha waarvan 25.000ha Unesco Werelderfgoed, goed voor een productie van 1.100.000hl wijn en porto samen in 2025 (Ter vergelijking: in Bourgogne staan 27.000ha aangeplant, goed voor 1.400.000hl en in Bordeaux vinden we 120.000ha, goed voor 6.000.000hl.)
Ø Qua verkoop was dat in 2025 goed voor € 622.000.000 ‘ex-cellars’ waarvan € 365.000.000 porto.
Ø België is de 6de exportmarkt voor porto, in 2025 goed voor € 26.000.000; voor niet-versterkte wijn kwam België op de 13de plaats met € 1.500.000, een fractie dus van het aandeel porto.
Ø Andere belangrijke aanplanten in de regio zijn olijfbomen en amandelbomen. Verder groeit er niet veel want de rotsachtige bodems bevatten bitter weinig organisch materiaal en regen valt er enkel als het goden belieft, soms à rato van amper 200mm per jaar.
Ø Afhankelijk van de bron telt de Douro tussen de 80 en 100 autochtone druivenrassen.
Ø De wijngaarden tonen een enorme verscheidenheid qua hoogte, expositie en bodemsamenstelling. Zoals de kaart hieronder laat zien heeft de Douro heel veel zijrivieren. Elke zijrivier is goed voor weer een andere vallei en dus verschillende groeiomstandigheden voor de druiven.
Ø Het is niet vanzelfsprekend dat in éénzelfde regio zowel frisse witte wijnen, kruidige rode wijnen én porto wordt gemaakt. Dat wordt vooral mogelijk gemaakt door de grote hoogteverschillen in de Douro. De wijngaarden nabij de rivier (op 150m hoogte), waar de temperatuur het hoogst oploopt, zijn meestal geschikt voor porto. Naarmate we hogerop gaan, is er meer nachtelijke afkoeling en worden de omstandigheden beter voor rood en wit. Je vindt hier wijngaarden tot op 800m hoogte.
Ø De wijnregio Douro loopt van de grens met Spanje in het oosten tot zo’n 70km van de kust, waar het Marão-gebergte de grootste Atlantische invloed tegenhoudt en zorgt voor een warm en droog klimaat in de Douro. De laatste 70km langs de rivier tot aan de monding wordt bij de Vinho Verde gerekend. Hier is de afkoeling van de oceaan wel heel goed voelbaar en dus worden er heel andere wijnen gemaakt.
Ø De dominante bodemsoort in de wijngaarden is leisteen met daaronder graniet; die graniet komt naar boven in de hoger gelegen wijngaarden. De meeste witte wijnen zijn afkomstig van granietbodems.
en de geschiedenis van Porto
Een fietstocht door Porto brengt ons uiteindelijk op de linkeroever van de Douro, aan de ‘Cais de Gaia’ waar lange tijd vaten porto op schepen geladen werden en de wereld veroverden.
In 1833 reisde de Nederlandse handelaar Franciscus Marius Niepoort naar Porto en startte er in 1842 een handel in portwijn. Zijn timing zat goed want na een turbulent begin van de 19de eeuw volgde vanaf 1840 een periode van enorme economische bloei in de wijnhandel in Porto. Tegen die tijd waren ook bijna alle wijnen die verhandeld werden versterkt volgens de methode van de monniken van Lamego, de methode die vandaag nog steeds gebruikt wordt. In de periode daarvoor werd ook al wijn gemaakt onder de noemer ‘porto’ maar het was verre van het nobele product dat we vandaag kennen.
Het versterken van wijn
Om het ontstaan en de evolutie van porto te doorgronden moeten we even terug naar het midden van de 17deeeuw. Toen werd de relatie tussen de Engelsen en de Fransen steeds problematischer waardoor de handel in Bordeauxwijn onder druk kwam te staan. Meer en meer gingen Noord-Europese handelaars dus uitkijken naar alternatieven en begonnen ze aan te meren in Noord-Portugal.
Door de Spaanse Successieoorlog verbraken de Engelsen alle banden met Frankrijk en in 1703 sloten ze een groot handelsakkoord met de Portugezen, gekend als de Methuen Treaty. Meer en meer handelaars, met de Britten op kop, vestigden zich definitief in Porto. Hun opslagplaatsen voor de wijn bouwden ze tegenover het stadscentrum op de linkeroever van de Douro in Vila Nova de Gaia.
In eerste instantie waren deze families enkel handelaars. Ze produceerden geen wijn, laat staan dat ze wijngaarden bezaten. Die waren eigendom van de Portugese boeren. De naam die destijds voor hen gebruikt werd, omschrijft dus exact wat ze deden: het waren ‘Port Wine Shippers’. Hun namen klinken dan ook vooral niet Portugees en voor wijnliefhebbers tegelijk bekend in de oren want ze domineren vandaag nog steeds de portohandel. Denk maar aan Taylor’s, Kopke, Krohn, Graham’s, Dow’s, Churchill, Warre,…
Deze handelaars hadden tijdens het verschepen te veel wijn weten slecht worden in de bedenkelijke omstandigheden op zee. Ze besloten dan maar een flinke scheut brandewijn in de wijnvaten te gieten vlak voor het verschepen. Je kunt je voorstellen dat het resultaat in het glas daar ook niet echt beter van werd. Je giet toch ook geen grappa in je glas rode wijn vandaag.
Maar destijds was het de enige oplossing die men kende. Het ging dus ook snel bergaf met de prijs die men in London voor deze wijn wilde betalen. Temeer omdat er ook flink gefraudeerd werd bij de productie van de wijn. Zo werd te lichte wijn gekleurd met bessensap en werd Dourowijn gemengd met krachtige wijnen uit andere regio’s. Het kwam de kwaliteit allemaal niet ten goede.
De handelaars riepen uiteindelijk de hulp in van de toenmalige Portugese eerste minister, die nu nog altijd gekend is als de Marques de Pombal. Daarover spoedig meer.