Wie mijn wijnen kent, weet dat ik een zwak heb voor blends. Touriga Nacional, Portugals bekendste blauwe druif, drink ik liever in gezelschap dan solo. Dat is niet alleen een kwestie van smaak. Het heeft te maken met hoe wijngaarden eeuwenlang werden aangeplant, met waarom dat in de twintigste eeuw verdween, en met waarom zoveel wijnmakers er vandaag naar terugkeren.
Wat is een field blend?
Een field blend is een wijngaard waarin verschillende druivenrassen door elkaar staan, en ook de wijn die je daarvan maakt. De druiven worden samen geplukt en meestal ook samen vergist. Dat is iets anders dan een blend in de kelder, waar een wijnmaker afzonderlijk gemaakte wijnen achteraf mengt.
Zo'n gemengde aanplant was ooit vanzelfsprekend, en de logica is die van gezond boerenverstand. Weer en ziektes treffen niet elk ras op dezelfde manier. Het ene ras kan beter tegen een natte zomer, het andere tegen droogte; het ene is gevoelig voor een bepaalde ziekte, het andere minder. Wie alles door elkaar plant, heeft elk jaar een oogst. Bovendien vullen de rassen elkaar aan: een druif met veel zuur naast een druif met weinig zuur geeft samen vaak een evenwichtigere en complexere wijn dan elk afzonderlijk.
Je vond zulke wijngaarden in heel Europa. In Oostenrijk en Duitsland heette het gemischter Satz, in Frankrijk complantation. Vandaag zijn ze zeldzaam. De oudste overlevers vind je vooral in Spanje, de Roussillon, Californië, Zuid-Afrika en Portugal. Ik raakte het onderwerp eerder al aan in het derde deel van mijn reeks over Porto en de Douro.
Hoe de gemengde wijngaard verdween
Vaak wordt de druifluis, phylloxera, als breekpunt genoemd. Eind negentiende eeuw vernietigde die bijna alle Europese wijngaarden, en alles moest opnieuw worden aangeplant op Amerikaanse onderstokken. Maar in de Douro tenminste werden de oude terrassen na de phylloxera grotendeels in hetzelfde gemengde patroon heraangeplant. De echte breuk kwam later.
In de jaren zeventig concludeerden viticultuurstudies dat een handvol rassen superieur was. Toen de Douro begin jaren tachtig met een groot ontwikkelingsprogramma, mee gesteund door de Wereldbank, zo'n 3.700 hectare verlaten wijngaard herstructureerde, werden vijf rassen zelfs verplicht voor nieuwe aanplant: Touriga Nacional, Tinta Roriz, Touriga Franca, Tinta Barroca en Tinto Cão. Per ras, in aparte percelen. Dat was makkelijker te bewerken, te mechaniseren en te vinifiëren. Gemengde wijngaarden golden toen als achterhaald.
Elders in de wijnwereld ging het niet anders. Rationalisering en mechanisatie duwden wijngaarden overal richting monocultuur.
Van monocultuur naar chemie
Een wijngaard met één ras, één kloon en geen dieren is kwetsbaarder. Wat de natuur zelf in evenwicht hield, moest nu van buitenaf komen. Na de Tweede Wereldoorlog ging de wijnbouw massaal over op synthetische bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Met de mechanisatie van de late twintigste eeuw verdwenen ook de koeien, paarden en schapen bijna volledig uit de wijngaard.
Het bekendste alarmsignaal kwam in 1988 van de Franse bodemmicrobioloog Claude Bourguignon. Volgens hem zat er in de Bourgondische wijngaarden minder leven dan in het zand van de Sahara. Zijn metingen toonden duidelijk meer microbieel leven in de bodem van biologisch en biodynamisch bewerkte percelen dan in die van conventionele.
De tegenbeweging
De reactie kwam langs verschillende kanten, en niet netjes na elkaar. De biodynamie is zelfs ouder dan de biologische landbouw: ze gaat terug op lezingen die Rudolf Steiner in 1924 gaf, al brak ze in de wijnwereld pas eind jaren tachtig door. Steiner zag een boerderij als een zelfstandig organisme, met dieren, gewassen en een levende bodem. Diversiteit hoort daar vanzelf bij. In de kelder ontstond intussen, al eind jaren zeventig in de Beaujolais, de natuurwijn. Hoe ik die zelf leerde kennen, bij Marcel Lapierre, lees je in Drie keer Morgon: wat Marcel Lapierre me leerde over natuurwijn.
Terug naar de gemengde wijngaard
Met die tegenbeweging groeide ook de belangstelling voor de oude field blends, en steeds meer wijnmakers herontdekken ze. In de Douro planten sommigen opnieuw kleine percelen met gemengde rassen, die ze samen vergisten. Rassen die in de jaren tachtig uit de gratie vielen, zoals Tinta Francisca, Bastardo of Sousão, komen terug omdat ze frisheid en lichtheid brengen.
Ook de klimaatverandering speelt mee. Een studie in het vakblad PNAS berekende in 2020 dat bij twee graden opwarming de verwachte verliezen aan geschikt wijnbouwgebied meer dan halveren, van 56 naar 24 procent, als wijnbouwers gebruikmaken van de verscheidenheid aan druivenrassen. Die studie ging over de keuze van rassen per streek, niet over gemengde percelen, maar de les is dezelfde: diversiteit is een verzekering.
Een wondermiddel is het niet. Rassen die door elkaar staan, rijpen niet op hetzelfde moment, en wie alles samen plukt, heeft altijd een deel dat net te rijp of nog niet rijp genoeg is. Sommige grote Douro-huizen werken daarom bewust met percelen per ras. Bij jonge field blends speelt dat probleem sterker dan bij oude stokken met een kleine opbrengst.
Ook de plant zelf telt
Oude wijngaarden verschillen niet alleen in hun mengeling van rassen, maar ook in hoe de stokken werden geplant. Tot in de jaren tachtig plantte men vaak eerst de Amerikaanse onderstok in de wijngaard en entte men daar later ter plaatse het gewenste ras op. Vandaag komen de meeste stokken voorgeënt uit de kwekerij. Dat is goedkoper en sneller. Maar er zijn aanwijzingen voor meer houtziektes bij in de kwekerij geënte planten, en besmette moederplanten in kwekerijen blijken een belangrijke bron van infectie bij jonge wijngaarden.
Daar komt de selectie bij. Wie nieuwe stokken haalt van één geselecteerde kloon, krijgt een wijngaard van identieke planten. Wie stekken neemt van veel verschillende stokken uit een oude wijngaard, de sélection massale, behoudt de genetische variatie. Dat geeft iets minder voorspelbare opbrengsten, maar volgens de Oxford Companion to Wine vaak een interessantere wijn. Standaardisering is dus niet alleen een kwestie van rassen, maar ook van klonen.
Waarom Portugal een streepje voor heeft
Ook Portugal ontsnapte niet aan de rationalisering. Toch vind je er vandaag nog veel oude gemengde wijngaarden. In de Douro zijn meer dan honderd inheemse rassen erkend, en een droge rode Douro mag uit wel vijftig daarvan bestaan. De witte Douro-wijnen komen nog grotendeels uit oude field blends.
In ons aanbod proef je dat bijvoorbeeld in A Liberdade van António Madeira, die Touriga Nacional aanvult met een field blend, of in de Cidade van Beiorte, uit een gemengde wijngaard die in 1960 werd aangeplant.
Daarom drink ik ook Touriga Nacional het liefst in gezelschap. Honderd procent Touriga is vaak te veel van het goede: zoveel kleur, bloemen en tannine vragen om tegenspel. Dat tegenspel vind je in de traditie van de gemengde wijngaard. Lees meer over Touriga Nacional.
Bronnen
- The Oxford Companion to Wine, via JancisRobinson.com: lemma's field blend, gemischter Satz, Douro, biodynamic viticulture, natural wine, field grafting, bench grafting, trunk diseases, mass selection.
- Morales-Castilla e.a., 'Diversity buffers winegrowing regions from climate change losses', PNAS (2020).
- 'New Douro viticulture', The World of Fine Wine.